• თბილისი
  • 6°C
  • 18 იანვარი, 2019
article

დიადთა სახელებს ამოფარებულ „ჩამომთაწმინდებულთა“ ისტორია

ქართულ ენაში, ადამიანის ამ ქვეყნიდან  წასვლის აღმნიშვნელი უამრავი სიტყვა არსებობს. სახალხო მეტყველებაში ამ სიტყვებს იმის მიხედვით ხმარობენ, თუ როგორი დამოკიდებულება აქვთ ამა თუ იმ ადამიანის სიკვდილის მიმართ.  იმის თქმა მინდა, რომ სიკვდილის სინონიმი ყველა სიტყვა თუ რამდენიმესიტყვიანი ფრაზა სულაც არ არის პატივისცემის გამომხატველი, მიუხედავად იმისა, რომ მკვდარზე ან კარგს ამბობენ, ან საერთოდ არაფერს.

ფრაზა, რომელიც ამ სტატიაზე მუშაობის დროს გამახსენდა, თუ არ ვცდები, გურიაში მოვისმინე პირველად და თავდაპირველად ვერც მივხვდი, რა იგულისხმებოდა მასში. ცოტა ძნელი აღმოჩნდა „მოკვდა“ ამომეკითხა ფრაზაში: „დუბარა გადაყარა“. მოგვიანებით ,,განმანათლეს“, რომ „დუბარა“ გარდაცვლილის სასახლეს შეხიდებულ ოთხ ადამიანს გულისხმობს: ორს წინ, ორს უკან.

ალბათ, თავადაც მიხვდით, რომ ამ ფრაზას არ ამბობენ ისეთ ადამიანებზე, რომელთა გარდაცვალებამ შეიძლება გული დაგწყვიტოს; პირიქით – ფრაზის ადრესატები ისინი ხდებიან, ვისაც ისეთი ცხოვრებით უცხოვრია, რომ მათი სიკვდილით არავის დაკლებია თვალში, არ მოუსაკლისებია და არც სიკვდილის შემდეგ გაახსენდება ვინმეს, მათი ოჯახის წევრების გარდა.

მოგვიტევონ მათმა სულებმა, მაგრამ „პრესა.ჯი“ დღეს ერთ დროს მთაწმინდის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში დაკრძალულ „მოღვაწეებზე“ გიამბობთ, რომლებიც მამადავითზე კი დაკრძალეს, მაგრამ მოგვიანებით „ჩამოამთაწმინდეს“.

„დუბარაგადაყრილთა“ ისტორიასთან ერთად, სტატიაში თვითონ პანთეონის დაარსებისა და განვითარების ქრონოლოგიასაც გადავავლებთ თვალს. რასაკვირველია, მათზეც მოვყვებით, ვინც იქ ადგილი სრულიად ღირსეულად დაიმკვიდრა.

დავიწყოთ იმით, რომ სიტყვა პანთეონი ბერძნული წარმოშობისაა. "პან" ყველას ნიშნავს, ხოლო "თეოს" ღმერთს. ძველ რომში პანთეონი ყველა ღმერთის სახელზე აგებულ ტაძარს ეწოდებოდა, ხოლო უფრო გვიან პანთეონი ერქვა იმ შენობას, ან სასაფლაოს, სადაც გამოჩენილ მოღვაწეებს ასაფლავებდნენ.

საქართველოში ასეთ ადგილად მთაწმინდა ითვლება. პირველი სამლოცველო აქ VI საუკუნით თარიღდება. წმინდა 13 ასურელ მამათაგან ერთერთმა, დავითმა, რომელიც შემდეგ დავით-გარეჯელად იწოდებოდა, VI საუკუნეში ამ ადგილას სენაკი და მცირე სამლოცველო მოაწყო. სწორედ წმინდა დავით-გარეჯელს უკავშირდება მთაწმინდის მეორე სახელი   --  მამა-დავითი.

გასული საუკუნის ცხრაასიანი წლების დასაწყისიდან, მთაწმინდის სასაფლაოზე (მას ჯერ არ ერქვა პანთეონი) ახალი საფლავები ჩნდება. 1907 წლიდან, ანუ იმ დღიდან, რაც ილიას ცხედარი საგურამოდან სიონის საკათედრო ტაძარში, შემდეგ კი მთაწმინდაზე გადაასვენეს, აქ მხოლოდ რჩეულები ხვდებოდნენ. სიმბოლურიც იყო, რომ სწორედ დიდმა ილიამ გახსნა ქართული პანთეონი. 8 წლის შემდეგ, მთაწმინდაზე დაასვენეს აკაკი წერეთელიც. ისე მოხდა, რომ მამადავითის ეკლესიის ერთ მხარეს ილია იყო, მეორე მხარეს კი აკაკი. სწორედ ამ ორი მიმართულებით დაიწყეს კომუნისტებმა მოგვიანებით პანთეონის „ათვისება“.

მართალია, მთაწმინდაზე უკვე დაკრძალული იყო ილიას, აკაკის და დიმიტრი ყიფიანის ცხედრები, მაგრამ მთაწმინდის ნაცვლად პანთეონის სტატუსი დიდუბის სასაფლაოს ჰქონდა, სადაც არანაკლებ ცნობილი მწერლები და საზოგადო მოღვაწეები იყვნენ დაკრძალულნი. მაგალითად, თავდაპირველად დიდუბეში განისვენებდნენ ვაჟა–ფშაველა, იაკობ გოგებაშვილი და ნიკოლოზ ბარათაშვილი.

მთაწმინდის სასაფლაო პანთეონად ოფიციალურად 1929 წელს გადაკეთდა. კომუნისტებმა,  თავიანთი მლიქვნელური ბუნება კიდევ ერთხელ გამოავლინეს და პანთეონის გახსნა, რატომღაც, რუსეთს დაუკავშირეს.  პანთეონის დაბადების დღე რუსი პოეტის, ალექსანდრე გრიბოედოვის გარდაცვალებიდან 100 წლისთავს დაამთხვიეს.

კომუნისტებმა მიიჩნიეს, რომ პანთეონის ადგილას ბევრი ისეთი ადამიანის საფლავი არსებობდა, რომლებიც საზოგადოებრივი მნიშვნელობის ფიგურები კი იყვნენ, მაგრამ არა იმ დონის, რომ პანთეონში ყოფილიყვნენ დაკრძალულნი, ამიტომ ჩვეულ სტილს მიმართეს და მათი საფლავები საერთოდ მოსპეს, დარჩენილი საფლავის ქვები და მასალები კი პანთეონის საჭიროებისთვის გამოიყენეს.

1931 წლის ბოლოს, მამა-დავითის ეკლესიის ეზოში სულ 10 საფლავი დარჩა: ალექსანდრე გრიბოედოვისა და ნინო ჭავჭავაძის, დიმიტრი ყიფიანის, ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთელის, ვასო აბაშიძის, ნიკო ნიკოლაძის, ალექსანდრე ცაგარელის, დავით კლდიაშვილის და დავით ერისთავის.

სამაგიეროდ, საფლავთა მატება პანთეონში 1934 წლიდან დაიწყო და 30–იანი წლების განმავლობაში აქ სულ 14 ნეშტი დაასვენეს. ამ თოთხმეტიდან ილიას მხარეს, ანუ, უფრო პრესტიჟულ ადგილას 6 მოხვდა და მათგან სამი კომუნისტი იყო.

პირველი, ვინც კომუნისტებიდან დაკრძალეს მთაწმინდაზე, თბილისის მუშათა და წითელარმიელთა დეპუტატების საბჭოს თავმჯდომარე, სიმონ ჯუღელი იყო. ის პირველი გამოჩენილი ბოლშევიკი გახლდათ, რომელიც საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ გარდაიცვალა, ამიტომ კომუნისტებმა ჩათვალეს, რომ მისი ცხედრის ადგილი სწორედ მთაწმინდის პანთეონში იყო. სხვათაშორის, სიმონ ჯუღელი მენშევიკური მთავრობის ეროვნული გვარდიის მეთაურის, ვალიკო ჯუღელის ბიძაშვილი იყო. 1921 წელს, ვალიკო ჯუღელი მე–11 არმიას ებრძოდა, სიმონ ჯუღელი კი პირიქით, ამ არმიას შემოუძღვა საქართველოში.

სიმონ ჯუღელის სახელის უკვდავსაყოფად კომუნისტები მთაწმინდაზე მის დაკრძალვას არ დასჯერდნენ. ბევრმა შეიძლება არც კი იცის, მაგრამ ზესტაფონს სწორედ იმ დროს უწოდეს ჯუღელი. ასე ეწოდა აგრეთვე ზესტაფონის რკინიგზის სადგურს, პურის კომბინატს, სკოლას. უმაღლეს სასწავლებელში დაწესდა ჯუღელის სახელობის სტიპენდია, ხოლო ოჯახს მუდმივი პენსია დაენიშნა თვეში 500 მანეთის ოდენობით. მთაწმინდის პანთეონში ჯუღელი ილია ჭავჭავაძის გაყოლებაზე დაასაფლავეს.

შემდეგი კომუნისტი, ვინც მთაწმინდაზე დაიდო ბინა, სილიბისტრო თოდრია იყო. სიცოცხლის ბოლოს, თოდრია ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის მდივანი გახლდათ და სახელი იმით გაითქვა, რომ საქართველოში ანტირელიგიურ კამპანიას მეთაურობდა. წლების განმავლობაში, იგი უღმერთოთა კავშირის ბეჭდვითი ორგანოს – „მებრძოლი უღმერთოს“ რედაქტორიც იყო. პარადოქსული ის იყო, რომ ადამიანი, რომელიც ბიბლიაზე ბინძურ წერილებს წერდა და ეკლესიების ნგრევას ემსახურებოდა, ეკლესიის ეზოში დაიკრძალა. თოდრიას საფლავი, ილიას სიახლოვეს მოაწყვეს, რაც კომუნისტების მხრიდან მიზანმიმართულად გაკეთდა: ილიას ახლოს დაკრძალული ადამიანების ნეშტებით ისინი ქვეყანაზე მზრუნველი მოღვაწეების იმიჯს უქმნიდნენ გარდაცვლილებს.

რასაკვირველია, დამთხვევა არც ის ყოფილა, რომ 1941 წელს, როცა ძველი ბოლშევიკი, შულავერის კომიტეტის წევრი, საქართველოს რევკომის თავმჯდომარე, ფილიპე მახარაძე გარდაიცვალა, იგი ილიას პირდაპირ დაკრძალეს. ასეთი ფაქტი მსოფლიო პანთეონთა ისტორიას არ ახსოვს და ქართველები ამაშიც პირველები არიან: მკვლელი და მისი მსხვერპლი, ორივენი საყოველთაო დიდებით იყვნენ შემოსილნი და ერთმანეთისგან რამდენიმე მეტრის დაშორებით განისვენებდნენ...

ამასთან დაკავშირებით, მერაბ კოსტავა, რომელიც თვითონაც მთაწმინდაზე განისვენებს, თავის დროზე ამბობდა:

„არ გვაპატიებს ყოვლადძლიერი,

და რაც მოხდება ჩვენზე, ახია,

დიდი ილიას მკვლელი რადგანაც

მამადავითზე დღესაც მარხია!“

 

1937 წელს სსრ კავშირში დაწყებული რეპრესიები, რაოდენ გასაკვირიც უნდა იყოს, მთაწმინდის პანთეონსაც შეეხო. 1935 წელს მთაწმინდაზე დიდი ზარ–ზეიმით დაკრძალული სიმონ ჯუღელი ლავრენტი ბერიამ ხალხის მტრად გამოაცხადა. მისი ნეშტი საფლავიდან ამოთხარეს და საერთოდ გააქრეს, სიმონ ჯუღელის ცხედრის ადგილსამყოფელი მისმა შთამომავლობამ დღესაც კი არ იცის. მთაწმინდაზე მისი ამოთხრილი საფლავის ადგილას 1940 წელს იაკობ გოგებაშვილი დაკრძალეს, რომელიც მანამდე დიდუბის პანთეონში იყო დაკრძალული. სხვადასხვა დროს, გოგებაშვილის მსგავსად, დიდუბიდან მთაწმინდაზე ვაჟა–ფშაველა და ნიკოლოზ ბარათაშვილი აასვენეს.

რეპრესიების წელს მთაწმინდაზე ახალი საფლავი მოეწყო. 1937 წელს სტალინის დედა – ეკატერინე გელაძე, იგივე კეკე გარდაიცვალა. მთაწმინდაზე მისი დაკრძალვა ბერიას ინიციატივა იყო. იმასაც კი ამბობენ, რომ როცა ამ იდეის შესახებ მოუხსენებიათ, სტალინს ულვაშებში ჩაღიმებია და ირონიულად უთქვამს – არ ვიცოდი, დედაჩემი თუ მწერალი იყოო. 

ეკატერინე გელაძე დღესაც მთაწმინდაზეა დაკრძალული. რაც შეეხება ფილიპე მახარაძეს, მისი ნეშტს ამ წმინდა ადგილზე მხოლოდ 50 წლის განმავლობაში ეწერა ყოფნა. 1987 წელს, როცა საქართველოში ილიას დაბადებიდან 150 წლისთავისადმი მიძღვნილი დღეები ტარდებოდა, ფილიპე მახარაძის საფლავი მთაწმინდაზე უცნობმა პირებმა ააფეთქეს. მართალია, ხელისუფლების ბრძანებით საფლავი მეორე დღესვე აღადგინეს, მაგრამ მოგვიანებით მიხვდნენ, რომ კომპრომისზე წასვლა აჯობებდა და ფილიპე მახარაძის, მიხა ცხაკაიასა და სილიბისტრო თოდრიას ცხედრები ხუდადოვის ტყე–პარკში, რევოლუციონერთა საძმო საფლავზე გადაასვენეს. 

პანთეონი კომუნისტებისგან დაიცალა, მათი საფლავების ადგილას კი ახალი საფლავები გაჩნდა:  დაახლოებით იმ ადგილას, სადაც ფილიპე მახარაძე და მიხა ცხაკაია განისვენებდნენ, 2008 წელს ანა კალანდაძის, ხოლო 2009 წელს ნოდარ დუმბაძის საფლავები მოაწყვეს. მათ გარდა, დამოუკიდებელი საქართველოს პერიოდში აქ დაასვენეს საქართველოს პირველი პრეზიდენტი ზვიად გამსახურდია, ეროვნული გმირი ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, მწერალი ოთარ ჭილაძე, მსახიობი უშანგი ჩხეიძე და ქართული ბალეტის ფუძემდებელი ვახტანგ ჭაბუკიანი.

„რა ღირდა კომუნისტების დროს ერთი ადამიანის მთაწმინდაზე დასვენება უცნობია. დღევანდელ პერიოდში კი მთაწმინდის პანთეონში საზოგადო მოღვაწის დაკრძალვა ქალაქის ბიუჯეტს 10-დან 20 ათას ლარამდე უჯდება. თუმცა ეს თანხა მაინც პირობითია. მაგალითად, ოთარ ჭილაძის საფლავის მოსაწყობად, რომელიც მეორე მხარეს, ფერიცვალების ეკლესიასთან მდებარეობს - 10 ათასი ლარი დაიხარჯა, 15 ათასი დაჯდა ნოდარ დუმბაძის საფლავი, მის გვერდით ანა კალანდაძისთვის კი ქალაქის ბიუჯეტიდან 17 ათასი ლარი გამოიყო. საქართველოს პირველი პრეზიდენტის - ზვიად გამსახურდიას საფლავს კი 38 ათასი ლარი მოხმარდა.

საფლავის პროექტი, გარდაცვლილის ოჯახის წევრებთან თანხმდება. ჭირისუფლები ირჩევენ არქიტექტორსაც, რომელსაც საფლავის ტექნიკურ და ვიზუალურ მხარეზე ზრუნვა ევალება. შესაძლოა, სწორედ ამიტომაც არის, რომ მთაწმინდის პანთეონში სტილი არ არსებობს. ქართული ხასიათიდან გამომდინარე, მამადავითის ეკლესიის ეზოში სრული ეკლექტიკაა – გაზეთი „24 საათი“, 2010 წლის აპრილი.

საერთოდ, 1950–დან 1989 წლამდე მამადავითის ეკლესიის ეზოში 17 ახალი საფლავი გაჩნდა. პანთეონში დაასვენეს მეცნიერები, მწერლები, პოეტები, მსახიობები. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მათი უმრავლესობა მაინც კონკრეტული დროის გამოჩენილი პერსონა იყო, გარდა ერთისა: ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, ვაჟა–ფშაველას, იაკობ გოგებაშვილის და ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემდეგ მთაწმინდაზე თავისი კუთვნილი ადგილი გალაკტიონ ტაბიძემაც დაიკავა. ამ ჩამონათვალს უნდა დავამატოთ ნოდარ დუმბაძე, მერაბ კოსტავა, ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, ექვთიმე თაყაიშვილი, ანა კალანდაძე, ოთარ ჭილაძე და მუხრან მაჭავარიანი და მივიღებთ იმ პოეტებისა და მწერლების სიას, რომელთა საფლავების მთაწმინდის პანთეონში ყოფნის აუცილებლობაზე თითქმის არავინ  დავობს. მეტნაკლები დავა პანთეონის სხვა ბინადართა მამადავითზე ყოფნის გამო მიმდინარეობს, თუმცა, არცერთი საფლავის გადატანის საკითხის განხილვა დღის წესრიგში არ დგას: პანთეონი დახურულია, რადგან იქ, უბრალოდ, ადგილი აღარ არის.

მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ მთაწმინდის პანთეონის მკვიდრთა სია მომავალში არ გადაიხედება. უკვე გამოკვეთილია რამდენიმე მოღვაწე, რომელთა საფლავების მამადავითზე დარჩენა ეჭვს, ალბათ, არასდროს გამოიწვევს.

ასევე გამოკვეთილია ერთი „ჩამოსამთაწმინდებელი“ კანდიდატურა – ეკატერინე, იგივე კეკე გელაძე, რომელსაც, ასევე სავარაუდოდ, უახლოეს პერიოდში მშობლიურ გორში გადაასვენებენ.

რაც შეეხება უკვე გარდაცვლილ „გასამთაწმინდებლებს“, მათზე ხელაღებით რაიმეს თქმა ძნელია, მაგრამ შესაძლოა, ასეთებიც გამოჩნდნენ. ასეთ შემთხვევაში, ალბათ, საფლავთა ადგილები უნდა გაიცვალოს, რადგან მთაწმინდაზე ახალი საფლავისთვის ადგილის მოძებნა ძალიან ძნელია, თუ არა შეუძლებელი.


თეგები :